Betsie is vrolijk als ze opstaat, die fatale zondagochtend 2 januari. Ze is jarig vandaag: 51 jaar. Toch is Betsie nog een kind. De verstandelijk gehandicapte denkt als een zesjarige. Door de ramen van het opvanghuis de Boterbloem in een rustige wijk van Hardenberg horen passanten hoe Betsie wordt toegezongen door haar huisgenoten: ’Lang zal ze leven…’ Maar haar verjaardag wordt tevens haar sterfdag…
De begeleiders kennen Betsie te Rietstap al dertig jaar. In 1974, op haar twintigste, komt ze voor het eerst bij de dagbesteding van instelling Nieuw Baalderborg voor verstandelijk gehandicapten. In 1993 komt ze er permanent wonen.

Ouderenflat
Na de verjaardagsliedjes vertrekt Betsie naar haar zus in Bergentheim. Rond theetijd rijden Betsie en haar zwager terug naar Hardenberg, naar de ouderenflat boven de Edah aan de Havenweg. Moeder Margien wacht op haar. Daar voltrekt zich een drama. Voor zover justitie het nu kan reconstrueren krijgt Betsie een epilepsieaanval. Margien helpt niet. Ze pakt een kussen. En drukt die op het gezicht. Betsie stikt.
Om zeven uur die avond belt een taxichauffeur aan bij Margien. Hij komt Betsie halen, zoals afgesproken. Maar niemand reageert. De ongeruste begeleidster belt de woning van moeder Margien. Na lang proberen neemt een politieman de hoorn op: „Bereid je voor op het ergste…”
Al zes weken schuifelt moeder, onvast ter been, door de Zwolse gevangenis. Afgelopen woensdag verlengde de rechtbank haar voorarrest. Op 14 april komt ze voor. Nu loopt een persoonlijkheidsonderzoek. Een psycholoog en een psychiater bezoeken haar in haar cel. Haar advocaten, de Friese advocatentweeling Wim en Hans Anker, bezoeken haar elke week, om de beurt.
Het onderzoek moet licht werpen op de donkere krochten van Margiens brein. „Wat is er gebeurd in de geest van haar moeder, dat ze besloot het leven aan Betsie te ontnemen?” vroeg dominee W. van der Wel tijdens de begrafenis van Betsie. „Gevoelens van boosheid, verdriet, onbegrip en ook een soort van medelijden vermengen zich met elkaar.”

Viltstift
Nu rust Betsie naast haar vader Jan – die een half jaar geleden stierf – op het kerkhof van Bergentheim. Beide graven hebben nog geen steen. Met viltstift staan de namen op provisorische bordjes. En: geboren: 02-01-1954, gestorven: 02- 01-2005. Dagen waarop haar het leven werd geschonken én ontnomen, door haar eigen moeder.

„Bewoners hebben afscheid genomen van Betsie, die in een open kist lag. Zien is geloven, voor hen”, aldus Kees Erends, directeur van Nieuw Baalderborg.
Van der Wel, huisdominee bij de instelling waar Betsie woonde: „Wie Betsie kende, dacht onmiddellijk aan voetbal en de voetbalclub Bergentheim. Ze was bij alle wedstrijden met haar vader. Wie Betsie kende, dacht óók meteen aan liedjes van Johannes de Heer, die ze altijd aanvroeg bij de lokale omroep. Betsie was niet bang voor de dood. Ze vertrouwde dat ze het goed zou krijgen. In de hemel zou ze niet meer ziek zijn.”
Frits Veltink, voorzitter van voetbalclub Bergentheim, is verbijsterd over de moord: „Betsie was bijna dertig jaar lang supporter. Ze bezocht alle wedstrijden van ons eerste elftal, gehuld in een groen shirt, groene sokken en met groen gelakte nagels. Ze had een eigen plekje aan het hoofdveld. Op haar eigen stoeltje, tussen de twee dug-outs. Bij uitwedstrijden zat ze voor in de bus. Op de terugweg dronk ze altijd één flesje bier. Maar Betsie was ook niet gemakkelijk hoor”, zegt Veltink. „Ze was kort aangebonden.”
„Iedereen had er lol in de bal aan de bijkans blinde Betsie te geven, als die over de lijn was gegaan”, zegt Gert Pullen van de supportersvereniging. „Ze deed geen vlieg kwaad.” Bij de lokale omroep FM Hardenberg kennen ze Betsie als vaste beller: „Ze vroeg altijd eenvoudige Nederlandse nummers aan. Niemand had dit verwacht. Wie vermoordt er nou zijn eigen kind?” vraagt radiomedewerker Frank Otten.
Daarmee worstelen ook de bewoners van ouderenflat Markant. Op de tweede verdieping herinnert niets zichtbaars meer aan de moord. „Je zal tachtig jaar zijn en in de gevangenis zitten… Ik zou hartstikke claustrofobisch worden”, zegt een bewoonster. „Misschien heeft de moeder in opperste verwarring Betsie zo ’een beter leven’ willen geven. Ze zag niets meer en ze had regelmatig epileptische aanvallen.”
De kordate Margien woonde sinds twee jaar in het appartementencomplex. Vijf jaar geleden scheidde ze van haar man na een huwelijk van ruim een halve eeuw. De scheiding veroorzaakte veel spanning bij Betsie, weet Jan Bast, oud-directeur van Nieuw Baalderborg: „Ze worstelde met de vraag: ben ik voor papa of mama? Of kan ik ook voor allebei zijn?”
Een buurvrouw: „Betsie was niet altijd een lieverd, maar Margien ook niet. De moeder was een trotse Groninger boerendochter, die beschadigd is door een gecompliceerd leven. In dit huis was ze eenzaam. Dan heb je veel tijd om na te denken. Misschien kwam ze zo op het afschuwelijke idee haar kind meer narigheid te besparen.” Een buurman: „Ze moet echt een kronkel in haar hoofd hebben gehad, daar ben ik van overtuigd.”

---

• De 80-jarige moordverdachte Margien H. uit het Overijsselse Hardenberg heeft, stelt justitie, haar verstandelijk gehandicapte dochter Betsie met een kussen gesmoord, toen het slachtoffer een epilepsieaanval kreeg.

GEËNSCENEERDE FOTO:RIAS IMMINK

• De vermoorde Betsie rust op het kerkhof in Bergentheim naast haar geliefde vader, die enkele maanden geleden overleed. Medebewoners hebben op haar graf eigengemaakte afscheidscadeautjes gelegd.

FOTO: DE TELEGRAAF

• Directeur Kees Erends van gehandicapteninstelling Nieuw Baalderborg: „Betsie leidde een heel goed leven.”

FOTO: FRANÇOIS WIERINGA

„Ach, ik oordeel er niet over. Je weet nooit wat jezelf zou hebben gedaan in haar schoenen”, zegt een buurvrouw. „Betsie ging achteruit, was overheersend en vroeg veel aandacht. Wat moet zo’n oude vrouw nou in de gevangenis.”
Bij de gehandicapteninstelling was bekend dat Margien moeilijk kon accepteren dat ze een gehandicapt kind had. Toch benadrukt directeur Erends dat het drama volkomen onverwacht kwam: „Moeder Margien is een patient, iemand die in geestelijke nood is geraakt, géén ’normale’ misdadiger. Dit is geen roofmoord, of zo. Ze heeft in een heel wonderlijke geestelijke toestand verkeerd. Ik ben blij dat ik geen rechter ben.”

Huisgenoten
Onder Betsie’s huisgenoten heeft de moord geen onrust veroorzaakt. Die beseffen de omvang van het drama niet. Maar bij personeelsleden, die Betsie’s kist droegen, is de moord als een bom ingeslagen. Een traumadeskundige heeft hen opgevangen. De verzorgers zeggen niet te begrijpen waarom Margien haar dochter vermoordde. Directeur Erends: „Als ze goed naar haar dochter had gekeken, had ze gezien dat Betsie een goed leven leidde. Haar zus is een paar jaar geleden formeel curator geworden en zorgde goed voor haar.”
Maar de instelling wist dat moeder lang niet altijd tevreden was over de opvang van haar dochter en de afspraken tussen de curator en Betsie’s begeleiders, wat tot forse spanningen leidde in de familie.
Roel Wichers, psychiater van het Diaconessenhuis in Meppel, kan zich indenken vanuit zijn ervaring met ouders van ’zorgenkinderen’ welke hersenspinsels tot leven kwamen bij de eenzame Margien. „Ouders van zorgenkinderen hebben hun hele leven een schuldgevoel. Ze denken te kort te schieten. Als ze ouder worden, en een partner sterft, komen de zorgen over hoe het verder moet met hun kind.”
„Een mens kan denken: als ik doodga, is het beter als mijn kind er óók niet meer is. Die gedachte maakt iemand nog niet gek. Je bent grensverkennend bezig, overpeinst de mogelijkheden. Maar het óók uitvoeren, is van een heel ander niveau. Vergelijk het met een zelfmoordgedachte. Hoeveel mensen denken daar niet aan? Alleen de gedachte al kan juist zelfreinigend, versterkend werken. Het wordt gevaarlijk als je een sociaal, kritisch netwerk ontbeert. Dan verdwijnt de kritische zelftoetsing.”
Psychiater Wichers: „Ik vermoed dat de vrouw haar gevoelens van machteloosheid, schuld, verdriet en eenzaamheid onterecht heeft geprojecteerd op haar dochter. Misschien was haar dochter juist heel gelukkig. Gehandicapten worden juist enorm goed en liefdevol opgevangen door professionals die niet lijden aan mentale uitputting.”

---

Bron: De Telegraaf 12 februari 2005